أطلس الأولياء

Yahyâ b. Ahmed el-Bâharzî (Ebü'l-Mefâhir)

Ebü'l-Mefâhir · Hâce Yahyâ

Ebü'l-Mefâhir Yahyâ Bâharzî , Kübreviyye'nin Orta Asya'daki kolunun kurucusu Seyfeddin Bâharzî'nin torunu; dedesinin Buhara civarındaki Fethâbâd hankahının yöneticisi ve Evrâdü'l-ahbâb ve fusûsü'l-âdâb adlı tasavvuf âdâbı kitabının müellifi. Burada kullanılan kaynak doğum ve vefat tarihlerini vermez. Dedesi Seyfeddin Bâharzî, Necmeddin Kübrâ'nın halifelerindendi; 1190 'da Kuhistan'daki Bâharz kasabasında doğmuş, Kübrâ'nın talimatıyla Kübreviyye'yi yaymak üzere Buhara'ya gelmiş ve ömrünün son kırk yılını orada geçirmişti. Büyük han Möngke'nin annesi Sorkaktani, Buhara'da kurduğu bir medresenin nezaretini ona emanet etmiş ve şehrin civarındaki Fethâbâd'da bir hankah kurmasını sağlamıştı. Yahyâ, Seyfeddin'in ortanca oğlu Burhâneddin'in oğludur. Kutluğhanlı hanedanından Kutluğ Terken Hatun'un isteği üzerine Seyfeddin, Burhâneddin'i Kirman'a göndermiş; Hatun'un onun için kurduğu hankah, Kübreviyye'nin güney ve güneydoğu İran'daki geçici yayılışının merkezi olmuştu. Burhâneddin 1297 'de vefat edince Kirman hankahında yerine oğlu Ebü'l-Mefâhir Yahyâ geçti. Seyfeddin Bâharzî 1261 'de vefat edip Fethâbâd hankahına defnedildikten sonra hankahın yönetimini büyük oğlu Celâleddin Muhammed devraldı; ancak o, Moğollar arasındaki şiddetin kurbanı olarak öldürüldü. Bunun üzerine yeğeni Ebü'l-Mefâhir Yahyâ, yönetimi üstlenmek için Kirman'dan döndü. Kaynağa göre bu gelişme Kübreviyye'nin Kirman'daki faaliyetini fiilen sona erdirdi; Bâharzî ailesinin Kirman'da kalan mensupları orada "Buhara şahları" diye anıldı, ama sûfî şeyhi olarak faaliyet göstermediler. Yahyâ'nın yönetiminde Fethâbâd hankahı benzeri görülmemiş bir refaha kavuştu: hankaha yeni vakıflar bağlandı ve Müslüman olup hankahın topraklarında çalışacak kölelerin satın alınıp âzat edilmesi için fon ayrıldı. İbn Battûta, Ebü'l-Mefâhir'in yönetimi sırasında hankahı ziyaret etti; çok misafirperver karşılandığını ve hankahta kalan dervişlerin Farsça ve Türkçe şiirler okuduğunu anlatır. Kaynak, Fethâbâd hankahının Seyfeddin'in vefatından sonra en az bir yüzyıl daha geliştiğini ve Bâharzî ailesinin soyunun Buhara'da en azından XIX. yüzyılın sonlarına kadar kesintisiz sürdüğünü, ancak bunun irsî türden de olsa bir tarikat geleneği olarak görünmediğini belirtir. Eserleri — Ebü'l-Mefâhir Yahyâ, sûfî davranış kuralları ve âdâbına dair Evrâdü'l-ahbâb ve fusûsü'l-âdâb 'ı yazdı. Kısmen aynı türden mevcut el kitaplarına, özellikle Ziyâeddin Ebü'n-Necîb Sühreverdî'nin Âdâbü'l-mürîdîn 'ine dayanan eser, kaynağa göre asıl değerini müellifin dedesine dair anekdotlardan ve ona ve diğer Kübrevî şeyhlerine atfedilen rubâilerden alır. Eseri İrec Afşâr yayımlamıştır (Tahran, 1979 ). Türbesi ve Külliyesi — Burada kullanılan kaynak Yahyâ'nın kabri hakkında bilgi vermez; dedesi Seyfeddin Bâharzî, Buhara civarındaki Fethâbâd hankahına defnedilmiştir.

Seyyid Ata

Seyyid · Ata

Yesevî tarikatının özellikle VIII./XIV. yüzyıldan itibaren Hârizm'de etkin olan kolu Atâiyye 'nin kendisine nisbet edildiği sûfî. Kaynağa göre Ahmed Yesevî'nin (ö. 562/1166) ilk haleflerinin çoğuna Türkçe "ata" (baba) unvanı verilmiştir; Hârizm Atâiyyesi ise özel olarak, Hakîm Ata'nın (Süleyman Bakırgānî) müridi Zengi Ata 'nın ikinci halifesi Seyyid Ata'dan gelir; Hakîm Ata da Ahmed Yesevî'nin halifesiydi. Yesevî silsilesi Seyyid Ata ile XII. yüzyıldaki kurucu Ahmed Yesevî arasına yalnız iki şeyh koyduğu için kronoloji güçlükler taşır; yine de kaynağa göre VII./XIII. yüzyılın son çeyreği ile VIII./XIV. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşadığı kesin görünür. IX./XV. yüzyıldan bir Nakşibendî eser olan Makāmât-ı Emîr Külâl onu 683/1284 'te Buhara'da gösterir. Hâcegân şeyhi Ali Râmîtenî (ö. 721/1321) ile çağdaş olduğu ve onunla mektuplaştığı, Kübrevî şeyhi Alâüddevle Simnânî (ö. 736/1336) ile de çağdaş olduğu söylenir. Şeyhi Zengi Ata Taşkent'te yaşadığından ve Yesevî menâkıbnâmeleri Seyyid Ata'nın haleflerini aynı bölgede andığından, kaynak onun bozkır göçebeleri arasındaki irşad faaliyetinden önce bir süre Taşkent yöresinde yaşadığını varsayar; bu faaliyet de Hârizm'e yerleşmesinden önce gelmiştir. X./XVI. yüzyılın başında yazılan anonim tarih Şeceretü'l-Etrâk , Altın Orda hükümdarı Özbek Han'ın (hd. 1314-41) 720/1320 'de İslâm'a girişini Seyyid Ata'ya bağlar ve bu ihtidanın Makāmât-ı Seyyid Ata 'da ayrıntılı anlatıldığını söyler; bu eser günümüze ulaşmamıştır. Deşt-i Kıpçak Türk boylarının İslâmlaşması gelenekte Seyyid Ata ile ilişkilendirilmiştir. XI./XVII. yüzyıl başlarından bir menâkıbnâme, onun "Deşt-i Kıpçak'ın en uç bölgelerine, Mangıt ve Tatar sınırlarına" gittiğini ve "Özbek hanlarının çoğunun" İslâm'a girmesine vesile olduğunu kaydeder. XIX. yüzyıl Hîveli tarihçisi Mûnis'e göre Özbek Han'ın ihtidasından sonra hanın emirlerinden Kongrat boyundan Nağday, Seyyid Ata ile birlikte Hârizm'e gitmiş ve orada şeyhe hizmet etmiştir. Hârizm'de, Bakırgan'daki Hakîm Ata türbesinin bekçiliğini yaptığı anlatılır. Müridleri Hârizm'de kaldı ve Deşt-i Kıpçak göçebeleriyle ilişkilerini sürdürdü. Kaynak vefat tarihini vermez; bekçiliğini yaptığı Hakîm Ata türbesinin bulunduğu Bakırgan'da defnedilmiştir. Tesir Halkası — Mu'înüddin Natanzî'nin 817/1414 'te derlenen Müntehabü't-tevârîh 'i, Seyyid Ata'nın bir müridinin 760'larda/1360'larda, Cuçi ulusunun doğu yarısından olup aşağı İdil'deki Saray'dan kısa bir süre hüküm süren Azîz Han adlı bir şehzadeyi, geçici olarak da olsa, kötü alışkanlıklarından tövbe edip İslâm'a bağlanmaya yönelttiğini ve şeyhe şehzadenin kızının nikâhlandığını anlatır. Nağday, XIV. yüzyılın ikinci yarısında Timur'a defalarca kafa tutan Hârizm'deki "Kongrat Sûfî" hanedanının ilk üç hükümdarının babasıdır; kaynak bu hükümdarların benimsediği "Sûfî" unvanının muhtemelen Seyyid Ata'nın tarikatına bağlılıklarını yansıttığını belirtir. Hîve hanı Ebü'l-Gāzî (hd. 1054-74/1644-63) Şecere-i Türk 'te tarikatın nüfuzuna iki örnek kaydeder: Özbek Şeybânî Han'ın 916/1510 'daki yenilgisinden sonra İran birliklerinin işgal ettiği Vezir kasabasının ileri gelenleri, Seyyid Ata'nın haleflerinden Hüsâmeddin Kattâl'a hükümdar olmasını ve Kızılbaşları kovmasını teklif etmiş; şeyh halk desteğinin değişkenliğini gerekçe göstererek reddetmiş, yerine adak toplamak için Özbekler arasında dolaşırken tanıdığı Özbek şehzadesi İlbars'ı önermiş, İlbars da Hârizm Özbek hanedanının ilk hanı olmuştur. İkinci örnekte Seyyid Ata'nın soyundan Nazar Hâce, 1622 'de Özbek boylarını Hârizm'in Arabşâhî hanı İsfendiyar Han'a karşı ayaklanmaya kışkırtmıştır. Türbesi ve Külliyesi — Bakırgan'daki Seyyid Ata türbesi Hârizm'de önemli bir ziyaretgâhtı. Osmanlı amirali Seydî Ali Reis türbeyi 962/1555 dolaylarında ziyaret etmiş; Mûnis, Hîve hanı Muhammed Rahim'in (hd. 1806-25) türbeye özel bir ziyaretini kaydeder. Hakîm Ata maddesi Bakırgan'ı Özbekistan'daki Kongrat kasabası yakınında gösterir ve buradaki Hakîm Ata türbesinin XVI. yüzyılın başında önemli bir ziyaret yeri olarak anıldığını belirtir. Yakın tarihli Sovyet kaynaklarına göre güney Hârizm'deki Hanka'da bir Seyyid Ata "kültü" sürmektedir ve orada onun soyundan geldiğini iddia eden ahali bulunur.

İmam Ebû Bekir Ahmed b. Sa'd

İmam

İmam Ebû Bekir Ahmed b. Sa'd , Buhara'nın Cûybârî şeyhlerinin atası saydığı âlim; Buhara yakınındaki Çâr Bekr (Çor Bakr) nekropolü, onun saygı gören kabri etrafında gelişmiştir. Burada kullanılan kaynaklar hayatı, tahsili ve ilmî faaliyeti hakkında bilgi vermez. Iranica'nın BUHARA maddesi, Muînü'l-fukarâ'ya dayanarak vefatını 360/970-71 olarak verir; ÇĀR BAKR maddesi de aynı yılı kaydeder (farklı bir görüş için bk. Çok Görüşlü Sunum). Tesir Halkası — Cûybârî ailesinin ilk kamusal rolü Çâr Bekr türbesinin bakımıydı; aile şeceresini İmam Ebû Bekir'e bağlar ve onu atası sayar. XVI. yüzyılda kabrin bakımı, Nakşibendî Hâcegân yolunun şeyhi ve Şeybânî hükümdarı Abdullah Han'ın ( 964-1006/1557-98 ) destekçisi olan nüfuzlu Hâce Muhammed İslâm'ın elindeydi. "Hâce-i Cûybârî" diye tanınan Hâce Muhammed İslâm ( 1482-1563 ), siyasette ve Buhara'nın toplumsal ve iktisadî hayatındaki rolüyle ailenin asıl kurucusu sayılır; Cûybârî adı, ailenin Buhara'nın hemen batısındaki Cûybâr köyündeki ikametgâhından gelir. Aile XVI. yüzyılın ortasında öne çıktı ve Sovyet devrimine kadar şehirde toplumsal, iktisadî ve siyasî bir güç olarak kaldı; merkezi Çâr Bekr türbesi ve mezarlığıydı ve mensuplarının çoğu sonunda oraya defnedildi. Türbesi ve Külliyesi — Çâr Bekr ("dört Bekir"), Buhara'nın Şîrgerân kapısının yaklaşık 5 km dışında, Sumitan (Samtin) köyü yakınındadır; McChesney, eski bir kutsal mekân olan Somitan'ın Buhara surlarının yaklaşık altı kilometre batısında olduğunu yazar. Abdullah Han 966/1558-59 'da burada bir cami, bir medrese ve bir hankahtan oluşan bir külliyenin kurulmasını emretti; yapılar 976/1569 'a kadar tamamlandı ve Şîrgerân kapısından nekropole ağaçlı bir yol açıldı. UNESCO kaydı, Abdullah Han'ın bu yapıları, tahta çıkışında gördüğü destek ve yardıma şükran olarak Cûybârî şeyhleri için atalarının kabri yakınında yaptırdığını belirtir. Külliye bir platform üzerinde, ortada bir avluyla yükselir: avlunun iki yanında cami ve hankah bulunur; bunları, avluya bakan iki katlı revaklarıyla uzun ve dar medrese binası birleştirir ve medresenin ortasında yüksek bir taçkapı yer alır. Avlunun dördüncü yanı açıktır. Çinili pîştâkları ve yüksek kasnaklar üzerindeki kubbeleriyle bu üç yapı, nekropolün alçak anıtları üzerinde heybetle yükselir; iç mekânda kubbe yüzeylerini küçük yüzlere bölen kesişen kaburga sistemleri dikkat çeker. Bu çekirdeğin ötesinde aile türbeleri, küçük çevrili avlular, yollar ve çok sayıda mezar taşı içeren geniş bir mezarlık uzanır. Buhara'daki Kalân minaresinin biçimini yansıtan küçük bir minare XX. yüzyılda dikildi. Özbekistan'ın 2008 'de UNESCO Geçici Listesi'ne sunduğu kayda göre topluluk 25 yapıdan oluşur: hankah, cami, hücreli eyvan, dervâzehâne, minare ve kubbeli örtülü hazîreler ile müstakil taçkapılardan oluşan 20 küçük birim; anıt ile eski mezarlık birlikte 3 hektarlık bir alanı kaplar. Avluların birçoğunda kabirlerin üzerinde kitâbeli, bitkisel ve geometrik bezemeli mermer mezar taşları bulunur; birçok yapı çok renkli çinilerle zengin biçimde süslenmiştir. Kayıt, bazı yapılarda kubbelerin kaybolduğunu ve topluluğun özgünlük ve bütünlüğünü yüzde 80 oranında koruduğunu belirtir. McChesney, Cûybârî vakıfları sayesinde ayakta kalan en büyük kurumlar arasında Çâr Bekr'in medrese, cami ve hankahtan oluşan külliyesini sayar. Nekropolün Farsça kitâbeleri Babadjanov ve Szuppe tarafından yayımlanmıştır.

Sebezmûnî (Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed el-Hârisî)

DİA'ya göre Muînülfukarâ, Ebû Hafs es-Sagīr'in öğrencisi Sebezmûnî'nin kabrinin Buhara'daki Tell-i Hoca (Ebû Hafs) mezarlığında, Ebû Hafs el-Kebîr'in kabrinin hemen yanı başında olduğunu kaydeder. Vefatı: 340 H/952.

Hoca Ebû Tâlib Sermest (Çâr Çenâr ziyaretgâhı, Urgut)

Hoca

Urgut'taki Çâr Çenâr ziyaretgâhının ithaf edildiği zat. Encyclopaedia Iranica'nın Urgut maddesi onu, bölgede İslâm'ı yaydığı için "kâfirler" tarafından öldürülen Sâmânîler dönemi dâîsi Hoca Ebû Tâlib Sermest olarak tanıtır. Kaynak doğum ve vefat tarihini, nesebini ve hayatının başka ayrıntılarını vermez; ölümünü yalnız bölgede İslâm'ı yayma faaliyetine bağlar. Türbesi ve Külliyesi — Çâr Çenâr ("Dört çınar") ziyaretgâhı 1813 'te Buhara emîri tarafından düzenlenmiştir. Kaynak onu, Semerkant'ın yaklaşık 30 km güneydoğusunda, Zerefşan sıradağlarının eteklerinde yer alan Urgut'ta ziyaretçileri çeken iki önemli ziyaretgâhtan biri olarak anar; ikincisi Urgut'un güneydoğusundaki Saygus'ta, yerel rivayette Gavs-ı A'zam Abdülkādir-i Geylânî ile ilişkilendirilen mezardır. Dağlardaki bazı yerler, Ebû Tâlib Sermest'in kardeşleri ve yol arkadaşları Hoca Bâzmân , Hoca Sagrasân ve Hoca Amon 'un kabirleriyle ilişkilendirilir.

Ebû Hafs es-Sagīr (Muhammed b. Ahmed b. Hafs)

Ebû Hafs el-Kebîr'in oğlu, Buhara Hanefî âlimi. Muînülfukarâ'nın aktarımına göre kabri, Buhara'daki Tell-i Hoca kabristanında babasının mezarının hemen bitişiğindedir.